{"id":950,"date":"2020-05-03T12:30:23","date_gmt":"2020-05-03T12:30:23","guid":{"rendered":"http:\/\/www.filozofiadlajanuszy.pl\/?p=950"},"modified":"2020-05-03T12:30:23","modified_gmt":"2020-05-03T12:30:23","slug":"najwazniejsza-lekcja-z-3-maja-1791","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/index.php\/2020\/05\/03\/najwazniejsza-lekcja-z-3-maja-1791\/","title":{"rendered":"Najwa\u017cniejsza lekcja z 3 maja 1791?"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Cho\u0107 pierwsza europejska konstytucja okaza\u0142a si\u0119 w praktyce wy\u0142\u0105cznie symbolem, zawiera w sobie unikalny przepis niespotykany w \u017cadnej innej: \u017ce co 25 lat trzeba podda\u0107 j\u0105 pod ocen\u0119 i ewentualn\u0105 zmian\u0119.<\/strong><\/p>\n

Nie \u201emo\u017cna\u201d ale w\u0142a\u015bnie \u201etrzeba\u201d.<\/strong><\/p>\n

Ten unikalny zapis o nadzwyczajnym trybie zmiany konstytucji zosta\u0142 nast\u0119pnie powt\u00f3rzony w polskiej konstytucji marcowej z 1921, ale poza tym pozostaje norm\u0105 nieznan\u0105 w \u017cadnej innej ustawie ustrojowej. Mimo to, gdy si\u0119gniemy do mentalno\u015bci i \u015bwiatopogl\u0105du ludzi z ko\u0144ca XVIII wieku jasno zrozumiemy dlaczego zdecydowano si\u0119 na tak\u0105 regulacj\u0119 i, w mojej opinii, docenimy s\u0142uszno\u015b\u0107 tych argument\u00f3w w dzisiejszym kontek\u015bcie.<\/p>\n

Zacznijmy od tego, \u017ce konstytucja 3 maja nie zadowala\u0142a nikogo, w tym jej tw\u00f3rc\u00f3w.<\/strong><\/p>\n

Opozycja magnacka sprzeciwia\u0142a si\u0119 jakimkolwiek zmianom, reformatorzy domagali si\u0119 za\u015b du\u017co mocniejszych zmian, w to wszystko wtr\u0105ca\u0142 si\u0119 jeszcze kr\u00f3l Stanis\u0142aw August Poniatowski. W efekcie powsta\u0142 dokument szkalowany z jednej strony jako wyraz rewolucji, z drugiej za\u015b jako anachroniczny p\u00f3\u0142\u015brodek. To drugie stanowisko by\u0142o bliskie tak\u017ce dw\u00f3m najwa\u017cniejszym redaktorom aktu: Hugo Ko\u0142\u0142\u0105tajowi i Ignacemu Potockiemu.<\/p>\n

Tw\u00f3rcy konstytucji uznali jednak, \u017ce lepiej mierzy\u0107 zamiary na si\u0142y i spr\u00f3bowa\u0107 umiarkowanych reform kt\u00f3re maj\u0105 szanse powodzenia, miast gruntownych, ale takich kt\u00f3re upadn\u0105 pod naporem przeciwnik\u00f3w krajowych i zagranicznych (jak si\u0119 oczywi\u015bcie okaza\u0142o, nawet te kompromisowe ustalenia rych\u0142o zosta\u0142y obalone).<\/p>\n

Pr\u00f3bowano wi\u0119c przemyci\u0107 do zapis\u00f3w aktu s\u0142owa, kt\u00f3re w przysz\u0142o\u015bci mog\u0105 by\u0107 interpretowane inaczej ni\u017c w chwili powstania, a przede wszystkim: wymuszono regularne poddawanie Konstytucji pod os\u0105d i mo\u017cliwo\u015b\u0107 odrzucenia tego, co uznano za nieprzystaj\u0105ce do nowych warunk\u00f3w.<\/p>\n

By\u0142a to kwintesencja my\u015blenia epoki, kt\u00f3rej wyrazem by\u0142a Konstytucja 3 maja: o\u015bwiecenia<\/strong><\/p>\n

Ludzie o\u015bwiecenia wierzyli w nieustanny post\u0119p. Ich zdaniem historia zmierza od prymitywnych stadi\u00f3w do coraz bardziej rozwini\u0119tych, a z czasem wiedza i nauka pozwol\u0105 zbli\u017ca\u0107 si\u0119 ludzko\u015bci do coraz wi\u0119kszej szcz\u0119\u015bliwo\u015bci i dobrobytu. Prowadzi\u0142o to cz\u0119sto do pogardy wobec dawnych czas\u00f3w i tradycji, ale w przypadku tw\u00f3rc\u00f3w Konstytucji osi\u0105gn\u0119\u0142o poziom najwi\u0119kszej samokrytyki: \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce ich w\u0142asne rozwi\u0105zania z czasem te\u017c zostan\u0105 uznane za przestarza\u0142e i anachroniczne.<\/p>\n

W poprzednim wpisie<\/a> pisa\u0142em o Tomaszu Hobbesie, kt\u00f3ry uzna\u0142, \u017ce wszelka w\u0142adza jest efektem umowy spo\u0142ecznej mi\u0119dzy lud\u017ami.<\/strong><\/p>\n

Koncepcja takiej umowy by\u0142a bliska ludziom o\u015bwiecenia, ale w nieco innej ni\u017c proponowa\u0142 Hobbes, zwolennik absolutyzmu, wersji. Szli raczej za my\u015bl\u0105 Johna Locke, kt\u00f3ry uwa\u017ca\u0142, \u017ce w\u0142adza nie tylko powstaje, ale r\u00f3wnie\u017c trwa na mocy umowy mi\u0119dzy lud\u017ami. S\u0105 oni jej sta\u0142\u0105 stron\u0105, maj\u0105 prawo do jej egzekucji i zmiany. St\u0105d te\u017c sama idea spisania konstytucji, jaka w\u00f3wczas w kilku krajach, w tym w Polsce si\u0119 pojawi\u0142a. Jednak Polacy wyprowadzili dalej id\u0105ce wnioski, do kt\u00f3rych doszed\u0142 niemal r\u00f3wnocze\u015bnie z nimi Thomas Jefferson, jeden z ojc\u00f3w za\u0142o\u017cycieli USA.<\/p>\n

\u201eZiemia nale\u017cy do \u017cyj\u0105cych, nie do umar\u0142ych\u201d<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Te s\u0142owa Jeffersona z listu napisanego w 1789 roku sta\u0142y si\u0119 wielokrotnie cytowan\u0105 podk\u0142adk\u0105 ideolog\u00f3w przer\u00f3\u017cnych rewolucji. Dalej pisa\u0142 on, \u017ce prawa powinny co 19 lat (czyli co jedno pokolenie) by\u0107 uchylane i pisane na nowo. Sama mo\u017cliwo\u015b\u0107 zmiany nie by\u0142a wystarczaj\u0105ca, gdy\u017c ludzkie s\u0142abo\u015bci sprawiaj\u0105, \u017ce obro\u0144cy starego porz\u0105dku na drodze \u0142ap\u00f3wek i innych przekr\u0119t\u00f3w mog\u0105 go bezkarnie broni\u0107.<\/p>\n

Kilka lat p\u00f3\u017aniej w\u0142adz\u0119 we Francji obj\u0119li jakobini, wprowadzaj\u0105c rz\u0105dy terroru i \u201erozpoczynania na nowo\u201d (zmieniono nawet stary kalendarz, a czas zacz\u0119to liczy\u0107 od pocz\u0105tku!). Zapewne to sprawi\u0142o, \u017ce Jefferson nieco z\u0142agodzi\u0142 swoje pogl\u0105dy. W 1816 roku, maj\u0105c lat 73 pisa\u0142:<\/p>\n

\u201eNiekt\u00f3rzy spogl\u0105daj\u0105 na konstytucje z \u015bwi\u0119toszkowata czci\u0105, jakby na ark\u0119 przymierza, kt\u00f3rej niegodna jest tkn\u0105\u0107 r\u0119ka ludzka. Przypisuj\u0105 oni bowiem ludziom ubieg\u0142ego wieku nadnaturaln\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107 i przekonani s\u0105, ze ich dzie\u0142 nie godzi si\u0119 poprawia\u0107. Znalem ten wiek dobrze, nale\u017ca\u0142em do\u0144 i wraz z nim si\u0119 trudzi\u0142em. Dobrze zas\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 on krajowi. (\u2026) Nie jestem bynajmniej zwolennikiem cz\u0119stych i niewypr\u00f3bowanych zmian praw i konstytucji. Uwa\u017cam, ze lepiej jest cierpliwie znosi\u0107 drobne niedoskona\u0142o\u015bci prawa, poniewa\u017c gdy je poznamy, dostosowujemy si\u0119 do nich i znajdujemy praktyczne sposoby naprawy ich z\u0142ych skutk\u00f3w. Ale jestem tak\u017ce przekonany, \u017ce prawa i instytucje rz\u0105dowe musz\u0105 rozwija\u0107 si\u0119 wraz z post\u0119pem umys\u0142u ludzkiego. (\u2026) Mogliby\u015bmy z r\u00f3wnym powodzeniem wymaga\u0107 od cz\u0142owieka, by nosi\u0142 ubranie z czas\u00f3w swego dzieci\u0144stwa, jak \u017c\u0105da\u0107, aby cywilizowane spo\u0142ecze\u0144stwo nadal trwa\u0142o pod rz\u0105dami swych barbarzy\u0144skich przodk\u00f3w. Ten to w\u0142a\u015bnie niedorzeczny pomys\u0142 pogr\u0105\u017cy\u0142 niedawno Europ\u0119 w morzu krwi. Monarchowie jej, zamiast m\u0105drze podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 stopniowo zachodz\u0105cym zmianom, zamiast je popiera\u0107 i przystosowywa\u0107 si\u0119 do og\u00f3lnego post\u0119pu, uczepili si\u0119 dawnych uroszcze\u0144, okopali si\u0119 w\u015br\u00f3d starych nawyk\u00f3w i zmusili swoich poddanych, aby ci na drodze krwawej przemocy szukali pochopnych i zgubnych zmian, kt\u00f3re, gdyby je poddano spokojnym rozwa\u017caniom i zbiorowej m\u0105dro\u015bci narodu, przybra\u0142yby stosowne i zbawienne formy.\u201d<\/p><\/blockquote>\n

Nie m\u00f3wi tu ju\u017c do nas rewolucjonista i antytradycjonalista, a raczej zdroworozs\u0105dkowy sceptyk. Powiedzia\u0142bym nawet, \u017ce niewiele ju\u017c go dzieli od umiarkowanych konserwatyst\u00f3w, kt\u00f3rzy jak Michael Oakeshott<\/a> jasno widzieli, \u017ce obskuranckie trwanie przy przestarza\u0142ych rozwi\u0105zaniach jest r\u00f3wnie absurdalne jak rewolucyjne \u017c\u0105dania wprowadzenia utopijnych porz\u0105dk\u00f3w.<\/p>\n

Od tamtych czas\u00f3w min\u0119\u0142o 230 lat. Konstytucja 3 maja jest zabytkiem przesz\u0142o\u015bci, jednak ta ameryka\u0144ska, niemal niemo\u017cliwa w praktyce do zmiany, ci\u0105gle funkcjonuje.<\/p>\n

Prawa ustalone przez garstk\u0119 plantator\u00f3w rz\u0105dz\u0105 do dzi\u015b \u015bwiatowym imperium i sprawiaj\u0105, \u017ce wybory prezydenckie tocz\u0105 si\u0119 de facto w kilku stanach, za\u015b blisko 40 milion\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w Kalifornii reprezentuje tyle samo senator\u00f3w, co 580 tysi\u0119cy obywateli stanu Wyoming. C\u00f3\u017c, same absurdy ameryka\u0144skiego \u017cycia publicznego pokazuj\u0105, \u017ce Jefferson mia\u0142 przynajmniej troch\u0119 racji i autorzy tamtejszej konstytucji zrobili niema\u0142y problem przysz\u0142ym pokoleniom sztywn\u0105 procedur\u0105 zmiany.<\/p>\n

Wydaje mi si\u0119 jednak, \u017ce lekcji z tamtych czas\u00f3w zapomnieli\u015bmy dzi\u015b nie tylko w kontek\u015bcie ameryka\u0144skiego prawa<\/strong><\/p>\n

Obecnie nawet du\u017co m\u0142odsze ni\u017c ameryka\u0144ska konstytucja wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 bardzo stare. Mimo to jakakolwiek dyskusja na temat pewnych rzeczy z miejsca wywo\u0142uje oburzenie jakby dokonywa\u0142o si\u0119 jakiego\u015b \u015bwi\u0119tokradztwa. A nie mo\u017cemy wpatrzeni w dogmaty, spisane co najmniej dekady temu patrze\u0107 bezrefleksyjnie, udaj\u0105c, \u017ce nic wok\u00f3\u0142 si\u0119 nie zmienia. Nikt planuj\u0105c procedury wyborcze, przepisy o wolno\u015bci s\u0142owa i wiele, wiele innych nie przewidzia\u0142, \u017ce obala\u0107 rz\u0105dy i wywraca\u0107 do g\u00f3ry nogami indeksy gie\u0142dowe mog\u0105 nie tylko despoci z dziesi\u0105tkami dywizji, ale zwyk\u0142a grupka troli internetowych. Nikt nie przewidzia\u0142, \u017ce kampania wyborcza b\u0119dzie prowadzona w sytuacji, gdy ka\u017cdy dzieciak z komputerem mo\u017ce zmontowa\u0107 przy pomocy technologii deep fake fa\u0142szywe przem\u00f3wienie prezydenta czy premiera.<\/p>\n

O\u015bwiecenie by\u0142o czasem odrzucania dogmat\u00f3w.<\/strong><\/p>\n

Niekt\u00f3rzy, jak wspomnieni wcze\u015bniej terrorystyczni Jakobini popadli w swoisty \u201eantydogmatyczny dogmatyzm\u201d. Ale Ko\u0142\u0142\u0105taj, Potocki i Jefferson prezentuj\u0105 nam raczej zdrowy sceptycyzm i \u015bwiadomo\u015b\u0107 starzenia si\u0119 instytucji tak, jak starzej\u0105 si\u0119 inne wynalazki ludzko\u015bci. I tak jak urz\u0105dzenia techniczne przechodz\u0105 do lamusa, gdy nie odpowiadaj\u0105 ludzkim potrzebom, tak urz\u0105dzenia spo\u0142eczne nie powinny by\u0107 podnoszone do nienaruszalnych \u015bwi\u0119to\u015bci.<\/p>\n

Bibliografia:
\nE. Rostworowski \u2013 Ostatni kr\u00f3l Rzeczypospolitej
\nT. Jefferson \u2013 listy do J. Madisona (1789) i S. Kerchevala (1816)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Cho\u0107 pierwsza europejska konstytucja okaza\u0142a si\u0119 w praktyce wy\u0142\u0105cznie symbolem, zawiera w sobie unikalny przepis niespotykany w \u017cadnej innej: \u017ce co 25 lat trzeba podda\u0107 j\u0105 pod ocen\u0119 i ewentualn\u0105 zmian\u0119.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[12],"class_list":["post-950","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-filozofia","tag-archiwum"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/950","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=950"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/950\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=950"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=950"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=950"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}