![\"\"](\"http:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/cztery-czy-trzy-klocki.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Nauki humanistyczne, w przeciwie\u0144stwie do \u015bcis\u0142ych, uchodz\u0105 za teren pe\u0142nego relatywizmu, gdzie twierdzi\u0107 mo\u017cna dos\u0142ownie wszystko. Czy aby na pewno tak jest?<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Prosty przyk\u0142ad: dym tytoniowy ma wp\u0142yw na wzrost kom\u00f3rek nowotworowych vs recenzja jakiego\u015b obrazu.<\/strong><\/p>\n W pierwszym wypadku wydaje si\u0119 to jasne. Nic (pozornie) nie polega tu na czyim\u015b widzimisi\u0119, lecz na wynikach empirycznych eksperyment\u00f3w, opisywanych przy u\u017cyciu obiektywnych kryteri\u00f3w ilo\u015bciowych. Gdy kto\u015b si\u0119 nie zgadza, po prostu prowadzimy go do laboratorium i pokazujemy, \u017ceby sam zobaczy\u0142.<\/p>\n Krytyka obrazu za\u015b wydaje si\u0119 by\u0107 czynno\u015bci\u0105 czysto subiektywn\u0105. Zw\u0142aszcza wsp\u00f3\u0142czesna sztuka obros\u0142a znaczn\u0105 ilo\u015bci\u0105 anegdot i mem\u00f3w, kt\u00f3re wskazuj\u0105, \u017ce mo\u017cna zrobi\u0107 byle g\u00f3wno (dos\u0142ownie!), po czym wzi\u0105\u0107 za to niez\u0142\u0105 kas\u0119 i s\u0142aw\u0119 jako tw\u00f3rca wielkiego dzie\u0142a.<\/p>\n Wbrew pozorom krytycy humanistyki maj\u0105 tu sporo racji. Usilne twierdzenia, \u017ce filozofia czy kulturoznawstwo niczym nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od fizyki, nie maj\u0105 wielkiego sensu \u2013 a je\u015bli ju\u017c, to raczej szkodz\u0105, ni\u017c pomagaj\u0105. Ca\u0142e to por\u00f3wnanie bowiem zasadza si\u0119 na szeregu milcz\u0105cych za\u0142o\u017ce\u0144.<\/strong><\/p>\n Metoda nauk \u015bcis\u0142ych nie jest jakim\u015b \u201enieska\u017conym b\u0142\u0119dami\u201d poznaniem ludzkim, lecz wynalazkiem jednej kultury (zachodnioeuropejskiej) \u2013 i to stosunkowo m\u0142odym, bo si\u0119gaj\u0105cym pocz\u0105tku czas\u00f3w nowo\u017cytnych. Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce powsta\u0142a dzi\u0119ki osadzeniu w kontek\u015bcie kulturowym si\u0119gaj\u0105cym epoki staro\u017cytnej. Najwa\u017cniejsze jest tutaj rozdzielenie podmiotu i przedmiotu. Metoda nauk \u015bcis\u0142ych zak\u0142ada, \u017ce badacz (podmiot) niejako z dystansu ogl\u0105da przedmiot swoich bada\u0144. Nawet \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w s\u0142owa \u201eteoria\u201d o tym \u015bwiadczy \u2013 w antycznej grece oznacza\u0142 on naoczne spogl\u0105danie z dystansu.<\/p>\n M\u00f3wi\u0105c wi\u0119c \u201eZiemia jest kul\u0105\u201d, ja jako podmiot wyg\u0142aszam s\u0105d, kt\u00f3ry odnosi si\u0119 do oddzielonego ode mnie przedmiotu, tj. Ziemi. S\u0105d ten niejako jest oderwany od reszty rzeczywisto\u015bci. Jego sens i prawdziwo\u015b\u0107 s\u0105 niezale\u017cne od tego, gdzie i kiedy zosta\u0142 wyg\u0142oszony \u2013 dwa tysi\u0105ce lat temu na kontynencie australijskim mia\u0142by tyle samo racji co dzisiaj w Polsce.<\/p>\n Gdy jednak bli\u017cej przyjrzymy si\u0119 wyg\u0142aszanym s\u0105dom \u2013 tak\u017ce tym zawieraj\u0105cym teorie naukowe \u2013 zobaczymy, \u017ce nigdy nie istniej\u0105 one w oderwaniu od reszty rzeczywisto\u015bci. S\u0105 one wypowiadane przez konkretne osoby, kierowane do innych konkretnych os\u00f3b i dzieje si\u0119 to w konkretnej epoce, w jakim\u015b konkretnym celu. Przyk\u0142adowo: przyj\u0119cie teorii Kopernika by\u0142o tak donios\u0142ym wydarzeniem, poniewa\u017c to, czy Ziemia jest centrum wszech\u015bwiata, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego kr\u0119ci si\u0119 reszta kosmosu, stanowi\u0142o fundament ca\u0142ego systemu religijno-ideologicznego.<\/p>\n Nauki humanistyczne s\u0105 zdecydowanie bardziej zainteresowane w\u0142a\u015bnie tym kontekstem spo\u0142eczno-kulturowym.<\/strong> Wilhelm Dilthey dokona\u0142 tutaj rozr\u00f3\u017cnienia: nauki \u015bcis\u0142e \u015bwiat opisuj\u0105, humani\u015bci pr\u00f3buj\u0105 go zrozumie\u0107. Z punktu widzenia humanist\u00f3w nie ma wi\u0119c wi\u0119kszego znaczenia, czy Ziemia jest p\u0142aska, czy okr\u0105g\u0142a. Du\u017co ciekawsze s\u0105 takie pytania: jak wygl\u0105da spo\u0142ecze\u0144stwo ludzi wierz\u0105cych w Ziemi\u0119 p\u0142ask\u0105, a jak takie, dla kt\u00f3rego jest ona okr\u0105g\u0142a? Jakim kieruj\u0105 si\u0119 systemem warto\u015bci i w jaki spos\u00f3b zdobywaj\u0105 wiedz\u0119? Komu i czemu ta wiedza s\u0142u\u017cy? Co konkretnie musi w danej kulturze zaistnie\u0107, \u017ceby taka kwestia jak kszta\u0142t Ziemi w og\u00f3le sta\u0142a si\u0119 przedmiotem uwagi?<\/p>\n Takim dociekaniom mo\u017cna podda\u0107 praktycznie ka\u017cde zjawisko \u2013 od fakt\u00f3w naturalnych, przez wszystkie instytucje spo\u0142eczne, a\u017c po j\u0119zyk i\u2026 sam\u0105 nauk\u0119, zar\u00f3wno humanistyczn\u0105, jak i \u015bcis\u0142\u0105. To ostatnie doprowadzi\u0142o co prawda do nieco nazbyt antynaukowych postaw (nie myli\u0107 z pseudonaukowymi, kt\u00f3re wyznaje np. towarzystwo antyszczepionkowe itd.), ale te\u017c pokaza\u0142o, \u017ce sama metoda naukowa nie jest tak\u0105 przezroczyst\u0105 i neutraln\u0105 metod\u0105 zdobywania wiedzy, jak si\u0119 niekt\u00f3rym dzisiaj wydaje.<\/p>\n Pojawia si\u0119 jednak pytanie, czy tego typu dociekania w og\u00f3le mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 przedmiotem akademickiej dyscypliny?<\/strong> Teorie fizyczne w za\u0142o\u017ceniu mog\u0105 by\u0107 przedmiotem eksperymentalnego obalenia. Dla odmiany we\u017amy ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3rej autor \u2013 znajduj\u0105c w Poszukiwaniu straconego czasu<\/em> (7 tom\u00f3w) jedno czy dwa odniesienia do Iliady<\/em> \u2013 dowodzi, \u017ce jest to podstawowy motyw s\u0142ynnej powie\u015bci Prousta. Albo inn\u0105, utrzymuj\u0105c\u0105, \u017ce kluczem do filozofii Hegla jest etymologia jego nazwiska. Jak wykaza\u0107, \u017ce to po prostu bzdury?<\/p>\n C\u00f3\u017c, wykaza\u0107, \u017ce to bzdury \u2013 w sensie takim, w jakim bzdur\u0105 s\u0105 teorie o lekach homeopatycznych \u2013 nie mo\u017cemy. Nie oznacza to jednak, \u017ce musimy si\u0119 zgodzi\u0107 na wszystko. Je\u017celi dana interpretacja jest wewn\u0119trznie sprzeczna i wyrzuca z kontekstu kulturowego wszystko, co nie pasuje do jej tezy, to jest to raczej nadinterpretacja. Wspomniane wy\u017cej dwa absurdalne przyk\u0142ady (nie wiem, na ile rzeczywiste, a na ile zas\u0142yszane) mo\u017cna \u201eobali\u0107\u201d, przywracaj\u0105c sens interpretacji zgodny z rzeczywisto\u015bci\u0105 polityczn\u0105, spo\u0142eczn\u0105 i ekonomiczn\u0105 w czasach Prousta czy Hegla oraz wskazuj\u0105c du\u017co bardziej przekonuj\u0105ce (cho\u0107 niekoniecznie przez autor\u00f3w u\u015bwiadomione) motywy takiego, a nie innego kszta\u0142tu ich dzie\u0142.<\/p>\n Nie zmienia to jednak faktu, \u017ce humanistyka, odcinaj\u0105c si\u0119 od naiwnego relatywizmu, nie mo\u017ce doj\u015b\u0107 do wniosk\u00f3w jednoznacznych. Dane zjawisko nie ma niesko\u0144czonej liczby interpretacji, ale nie ma te\u017c jednej, maj\u0105cej monopol na s\u0142uszno\u015b\u0107 i prawd\u0119. To istotna r\u00f3\u017cnica na tle nauk \u015bcis\u0142ych. Biolog, kt\u00f3ry znajdzie pi\u0119\u0107 r\u00f3\u017cnych wyja\u015bnie\u0144, b\u0119dzie szuka\u0142 drogi, by cztery odrzuci\u0107. Humanista mo\u017ce jak najbardziej zaakceptowa\u0107 wsp\u00f3\u0142istnienie wszystkich.<\/p>\n Ale to, \u017ce wyja\u015bnienie musi by\u0107 jedno, przyjmujemy tu w spos\u00f3b dorozumiany. Czy aby na pewno s\u0142usznie? A co, je\u017celi jest to tylko kwestia naszej wygody, kt\u00f3ra po prostu woli jednoznaczne odpowiedzi? C\u00f3\u017c, na te pytania \u017cadna nauka \u015bcis\u0142a nie odpowie.<\/p>\n Je\u015bli ten tekst Ci\u0119 zaciekawi\u0142, zapisz si\u0119 do mojego newslettera \u2013 tam pisz\u0119 wi\u0119cej o ideologii, codzienno\u015bci i filozofii bez zad\u0119cia \ud83d\ude09<\/strong>
\nhttps:\/\/www.bigosikapitalizm.pl\/newsletter\/<\/strong><\/a><\/p>\n